EGE Üniversitesi’nden Prof. Dr. Çiler Çilingiroğlu’nun, 11 ili etkileyen zelzelelerin kültürel miraslarda yol açtığı hasarın belirlenmesi için Instagram hesabından yaptığı davete cevap veren Akdeniz Üniversitesi’nden Doç. Dr. Nusret Demir’in girişimiyle alanlarında uzman 50 istekli, hasar alan 1500’den fazla arkeolojik ve tarihi alanı belgeleyip kıymetlendirdi. Bu proje, Avrupa’nın kültürel miras alanındaki en değerli mükafatı ‘Europa Nostra Ödülü’nü Türkiye’ye getirdi.
Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Kısmı’ndan Prof. Dr. Çiler Çilingiroğlu ile Akdeniz Üniversitesi Fen Fakültesi Uzay Bilimleri ve Teknolojileri Kısmı’ndan Doç. Dr. Nusret Demir’in birlikte yürüttüğü ‘Kültürel Miras Alanlarında Zelzele Hasarının Kıymetlendirilmesi Projesi’, Türkiye’ye ödül getirdi. ‘Yurttaş İştiraki ve Farkındalık Yaratma’ kategorisinde Avrupa’nın kültürel miras alanındaki en kıymetli mükafatı ‘Europa Nostra Ödülü’nü alan projeyle ilgili bilgi veren Doç. Dr. Nusret Demir, 2023 Şubat sarsıntıları sonrasında araştırmacılar ve gönüllüler tarafından oluşturulan dijital izleme sistemini içeren teşebbüs sayesinde, kamuoyundan gelen bildirimleri uydu tahlilleriyle birleştirerek, 1500’den fazla miras alanındaki hasarın belgelendiğini kaydetti. Doç. Dr. Demir, proje kapsamında düzgünleşme ile afet müdahalesi için açık erişimli kaynak oluşturulduğunu aktardı.
‘ÇAĞRIYA KARŞILIK VERDİM’
Projenin Prof. Dr. Çiler Çilingiroğlu’nun Instagram üzerinden davetiyle başladığını kaydeden Doç. Dr. Demir, “Çiler hocamız bu davette ‘Bölgedeki kültürel miras ziyanları ile ilgili kayıtlar alın’ diyordu. Bölgeye giden arkadaşlardan bu halde bir ricası vardı” dedi. Kendisinin Prof. Dr. Çilingiroğlu’na ulaşarak, uydu teknolojileriyle uzaktan algılamayla bölgeye gitmeden de hasar durumlarını tahlil edebileceklerini söylediğini belirten Doç. Dr. Demir, “Proje kapsamında zelzele bölgesinde yalnızca antik kentler değil, bütün kültürel miras yapıları, binalar, müzeler, höyükler, her türlü kültürel miras yapısı, yapıtı tahlil edildi” dedi.
Bu tahlil için Prof. Dr. Çiler Çilingiroğlu’nun tertibiyle ‘Gönüllüler Ordusu’ kurulduğunu anlatan Doç. Dr. Demir, “50 kadar teknik uzmanla birlikte istekli arkadaşlarımız çok pahalı katkı verdi. Bütün bu yapıtları çok ayrıntılı formda koordinatları dahil, hangi periyoda ilişkin olduğu, tipini, yılını belirlediler. Hasarı da teknik olarak uydu bilgileriyle tahlil ettik. O arkadaşlar yerden aldıkları hasar bilgilerini bize verdi ve bir sistem oluşturduk” dedi.
‘BÖLGEYE YARARIMIZ OLSUN DİYE YAPTIK’
Bu çalışmayı bir proje olarak düşünmediklerini, o günlerde bölgeye yararları olsun diye yaptıklarını vurgulayan Doç. Dr. Demir, “Deprem zamanı insanların psikolojisini biliyoruz. Biz de bir şey yapma motivasyonuyla yaptık. Akademik çalışma olsun diye yapmamıştık. Büsbütün bir istekli dayanışmasıydı bu çalışmamız” tabirlerini kullandı.
ÖNEMLİ BİR ÖDÜL
‘Europa Nostra Ödülü’nün Avrupa Birliği tarafından da desteklenen, Avrupa’nın kültürel miras alanındaki en kıymetli mükafatı olduğunu anlatan Doç. Dr. Demir, projenin hem üniversiteler hem de gönüllülerle birlikte gerçekleştirilmesinin değerli olduğunu vurguladı. Ödül merasiminin Lefkoşa’da düzenleneceğini aktaran Doç. Dr. Demir, “Gönüllü arkadaşlarımızın katkısı çok büyük. Biz projeyi bir arada yaptık. Onlarsız mutlaka olmazdı. Onları temsilen de Lefkoşa’da bulunmak istiyoruz” dedi.
HER ŞEY 8 ŞUBAT’TA BAŞLADI
Prof. Dr. Çiler Çilingiroğlu ise her şeyin 8 Şubat günü bir toplumsal medya paylaşımıyla başladığını belirtti. Bölgeye giden arkeologlardan hasar almış arkeolojik ve kültürel mirasa ilişkin yapıları belgelemelerini rica ettiğini anlatan Prof. Dr. Çilingiroğlu, “Bu davetime Akdeniz Üniversitesi’nden Nusret Demir Hoca karşılık verdi. Bölgeye gitmeden de radar uyduları aracılığıyla buradaki kültürel mirasa gelen hasarı ve yer kabuğunun değişimlerini kaydedebileceğimizi, ölçebileceğimizi söyledi” dedi. Prof. Dr. Çilingiroğlu, depremden iki gün sonra koordinatları toplamak üzere büyük bir gönüllüler grubu olarak çalışmaya başladıklarını kaydetti.
Prof. Dr. Çilingiroğlu, bu çalışmaya rastgele bir dayanak alınmadığını, uyumun büsbütün spontane geliştiğini belirtti. Yıkıcı sarsıntılar devrinde herkesin bir şeyin ucunu tutmaya çalıştığı anlarda kendilerinin de büyük bir dayanışma içinde olduklarını aktaran Prof. Dr. Çilingiroğlu, çalışmayı akademik olarak yayımladıklarını kaydetti. Bilgileri herkesle paylaştıklarını da belirten Prof. Dr. Çilingiroğlu, çalışmanın ilerde bir model sağlama potansiyeli olduğunu kelamlarına ekledi.
EN BÜYÜK HASARI OSMANLI DEVRİ’NE İLİŞKİN YAPILAR ALDI
6 Şubat 2023’te, yıkıcı iki sarsıntı, Türkiye’nin güneydoğusunu ve Suriye’nin kuzeyini vurdu; arkeolojik ve tarihi miras açısından son derece varlıklı bir bölgede yer alan 11 ili etkiledi. Tarihi alanlardaki hasarı belgelemeye davet eden davete cevap veren gönüllüler, yaygın olarak erişilebilen dijital araçları kullanarak iş birliğine dayanan izleme sistemi kurdu. Gönüllüler, etkilenen vilayetlerdeki sakinlerden, kurtarma takımlarından, gazetecilerden ve meslektaşlardan fotoğraflar ile raporlar topladı. Alandan gelen bu müşahedeler, memleketler arası bilimsel iş birlikleri kapsamında paylaşılan uydu manzaralarıyla birleştirildi. 11 vilayet genelinde 1500’den fazla arkeolojik ve tarihi alan belgelendi ve değerlendirildi. Kayıt altına alınan hasarın en büyük kısmını Osmanlı Devri’ne ilişkin yapılar oluştururken, tarih öncesi höyükler birden fazla vakit daha yüksek yapısal dayanıklılık gösterdi. Takım, toplanan dataları araştırmacılar, miras uzmanları ve mahallî topluluklar için erişilebilir kılan bir makalenin yayımlanmasının akabinde, 2025 yılında etkileşimli bir çevrimiçi harita başlattı.
Kaynak: Son Dakika
