Vatikan Kütüphanesi’nin derin arşivlerinde, tuhaf sembollerle karalanmış gizemli bir el yazması kitap 400 yıldan uzun mühlet boyunca okunmadan bekledi.
Kitabın kapağının içine kazınmış kimi yazılara nazaran sayfalarında, “insan vücudunun rahatsızlıklarına” yönelik bilinmeyen tedaviler gizliydi. O devirde bu cins şifa sistemleri kuşku çekebileceği, hatta cadılıkla suçlanmaya yol açabileceği için bilinmeyen tutuluyordu.
Borg Şifresi olarak bilinen 408 sayfalık el yazması büyük ölçüde anlaşılamaz durumdaydı.
Metin, 34 farklı gizemli sembol, birkaç Roma harfi ve Arapça yazılmış bir ön sayfa kullanılarak şifrelenmişti. Şifreyi çözmeye yarayacak bilinen bir anahtar da yoktu. Yaşının tesiriyle birtakım sayfalar ziyan gördüğünden, metni çözmek daha da sıkıntı hale gelmişti.
Ancak araştırmacılar, yapay zekânın bir tipi olan makine öğrenmesinin yardımıyla şifreyi çözmeyi başardı. Metnin içinde, dizanteriyi tedavi etmek için birkaç kadeh kaliteli kırmızı şarap içmek ya da bir hindistan cevizini hamur içinde fermente etmek üzere binlerce sıra dışı tedavi prosedürü bulundu.
İsveç’teki Stockholm Üniversitesi’nde hesaplamalı dilbilim profesörü olan ve şifreyi çözen grupta yer alan Beáta Megyesi, “Bu, her sembolün, desenin ve kısmi tahlilin bizi birilerinin sırlarına ve kaybolmuş tarihi bir dünyaya biraz daha yaklaştırdığı bir dedektiflik çalışması gibi” diyor.
Ona nazaran yapay zekânın dayanağına karşın şifre anahtarını bulmak son derece zahmetli bir süreçti.
Megyesi ve meslektaşları artık yapay zekânın gücünden yararlanarak tarihi şifreleri daha verimli çözmenin yollarını araştırıyor. Hedefleri, bugüne kadar çözülememiş çok sayıda şifreli tarihi bilgiyi gün ışığına çıkarmak.
Bazı varsayımlara nazaran dünya genelindeki arşiv ve kütüphanelerde bulunan malzemelerin yaklaşık yüzde 1’i büsbütün ya da kısmen şifreli durumda.
Bilinen en eski şifrelerden kimileri Antik Yunan ve Roma periyotlarına kadar uzanıyor.
Sahte ipuçları, meyyit lisanlar ve makus el yazıları
Şifrelenmiş tarihi dokümanlar diplomatik istihbarat bilgilerini, zımnî toplulukların ritüellerini, tıbbi bilgileri, aşk alakalarını yahut insanların saklamak istediği gündelik detayları içeriyor.
Bunlar, tarih anlatılarında şu anda eksik bilgiler ortasında yer alıyor. Birtakım olaylarda bu dokümanların çözülmesi, ünlü bir kişinin ya da tüm bir tarih devrinin tekrar kıymetlendirilmesine yol açabilir.
Bunun yakın tarihli örneklerinden biri, uzun yıllar İngiltere’de hapsedilen İskoç Kraliçesi Mary tarafından yazıldığı ortaya çıkan şifreli mektuplar oldu.
Bu mektuplar, Mary’nin tahtını geri almak için yürütülen komplolardaki rolünü ve oğlu, İskoçya Hükümdarı VI. James ile daha sonra İngiltere Hükümdarı I. James olacak isimle yaşadığı gergin ilgiyi gözler önüne serdi.
Tarihi şifreler bazen nispeten kolay olabiliyor.
Örneğin Borg Şifresi, her sembolün bir Roma harfiyle değiştirildiği kolay bir yerine koyma sistemi kullanıyordu.
Ancak kimi şifreleri çözmek çok daha güç. Kimi vakit şifrelenmemiş metnin hangi lisanda yazıldığı bile bilinmiyor. Meraklı gözleri yanıltmak için anlamsız semboller de eklenebiliyor.
Bazı hallerde ise birebir harfi temsil etmek için birden fazla işaret kullanılabiliyor. Bu durum, çok kısa bir metni çözmek için bile çokça deneme-yanılma çalışması gerektirebiliyor.
Fransa’nın Nancy kentindeki Ulusal Bilgisayar Bilimleri Araştırma Enstitüsü’nde (INRIA) kriptolog olan Cecile Pierrot ve meslektaşlarının, Kutsal Roma İmparatoru ve İspanya Hükümdarı V. Charles’a (V. Karl ya da Şarlken olarak da biliniyor) ilişkin 500 yıllık bir mektubun şifre anahtarını çözmesi altı ay sürdü. Üç sayfalık mektupta 120 farklı şifre sembolü kullanılmıştı.
Şifresi çözülen mektup, devrinin en güçlü isimlerinden biri olan V. Charles’ın bir suikast kaygısıyla nasıl sarsıldığını ortaya koydu. Kral, Fransa Hükümdarı I. François’nın hizmetindeki İtalyan paralı asker kumandanının kendisini öldürmeye hazırlandığından korkuyordu.
Şifre çözme çalışmaları başlamadan evvel araştırmacıların el yazması metinleri dijital ortama aktarması gerekiyor. Makûs el yazıları ve solmuş mürekkepler bu işi daha da zorlaştırıyor.
Pierrot, tanımadığı semboller içeren iki sayfalık bir mektubu yazıya geçirmek için çoklukla bir gününü harcadığını söylüyor.
Yapay zekâ sırları daha süratli okumayı nasıl sağlıyor?
Ancak yapay zekâ bu süreci hızlandırmaya başladı. Norveç’teki Oslo Üniversitesi’nden Alman lisanı uzmanı Michelle Waldispühl ve meslektaşları, yakın vakitte Transkribus isimli çevrimiçi bir yapay zekâ platformunu kullanarak 1637 yılında soylu Sigismund Heusner von Wandersleben tarafından İsveç Baş Şansölyesi Axel Oxenstierna’ya yazılan bâtın bir mektubu dijital ortama aktardı.
Mektup, milyonlarca insanın vefatına ve Avrupa’nın büyük kısmının yıkımına yol açan Otuz Yıl Savaşları’nın en ağır devrinde kaleme alınmıştı.
Bu araç, yüzyıllara yayılan farklı lisanlar, yazı sistemleri ve el yazıları üzerinde eğitildi.
Belgenin imgesi sisteme yüklendiğinde yapay zekâ evvel metin bloklarını ve satırları belirliyor, akabinde tüm metni karakter karakter tarayarak dijital bir metne dönüştürüyor.
Bazı manuel düzeltmeler gerekse de sistem, Von Wandersleben’in mektubunda epeyce başarılı sonuç verdi. Bunun nedeni mektubun sadece kısmen şifreli olması ve noktalı sayılarla yazılmış şifrelerin nizamlı bir biçimde yer almasıydı. Metnin başka kısımları ise 17. yüzyıl Almancasıyla açık biçimde yazılmıştı.
Ancak mevcut yapay zekâ sistemleri, uydurulmuş işaretler, astrolojik semboller yahut alışılmadık biçimde yazılmış sayılar üzere sıra dışı karakterler bulunan şifreli metinlerde zorlanıyor.
Bu nedenle Megyesi, Waldispühl ve meslektaşları, memleketler arası Descrypt projesi kapsamında tarihi el yazmalarını makine tarafından okunabilir hale getirecek yeni bir yapay zekâ aracı geliştiriyor.
Megyesi, “Çok çeşitli yazı sistemleri, alfabeler ve sembol repertuvarları üzerinde eğitilmiş daha uyarlanabilir modeller geliştiriyoruz” diyor.
Bir kapalı evrak dijitalleştirildikten sonra dedektiflik çalışması başlıyor. Günümüzde kriptologlar, şifreyi belirlemek ve çözmek için özel olarak tasarlanmış, yapay zekâ olmayan yazılımlardan yararlanıyor.
Basit şifreler, sembollerin kullanım sıklığını tahlil ederek ve bunları bir lisandaki harflerin kullanım sıklığıyla eşleştirerek çözülebiliyor. Örneğin İngilizce’de en sık kullanılan harf E iken, Z, Q ve X en seyrek kullanılan harfler ortasında yer alıyor.
Ancak Von Wandersleben’in mektubunda E harfi sekiz farklı sembolle temsil edilmişti. Bu nedenle tahlil süreci, deneme-yanılma formülleri ile Waldispühl’ün eski Almanca bilgisi ortasında gidip gelen uzun bir çalışmaya dönüştü.
Waldispühl, “Bu süreç büsbütün makine ile insan doğrulayıcı ortasında gidip geliyordu. Tahminen bir gün yapay zekâ bunu büsbütün kendi başına yapabilecek” diyor.
Şifrenin arkasında, Von Wandersleben’in İsveç’in Protestan müttefikleri içindeki kimi kümelerin oluşturduğu tehdit hakkında yaptığı ikazlar ortaya çıktı.
Oxenstierna’ya gönderdiği mektupta, ortalarında Saksonya Lordu Franz Heinrich’in de bulunduğu müttefikleri ortasındaki bir komployu öğrenmesi üzerine geri çekilmek zorunda kaldığını anlatıyordu.
Çözülemeyen belgeler yine açılıyor
Megyesi ve takımı artık yapay zekânın transkripsiyon etabını büsbütün atlayıp sırf sayfa fotoğraflarını tahlil ederek bilinmeyen bildirileri çözmesini sağlayacak prosedürler üzerinde çalışıyor.
Yakın vakitte bu yaklaşımın, her harfin tek bir sembolle değiştirildiği kolay şifrelerde işe yarayabileceğini gösterdiler.
Araştırmacılar sistemi daha evvel çözdükleri 105 sayfalık Copiale Şifresi üzerinde test etti. Bu metin, 18. yüzyılda faaliyet gösteren Alman saklı bir topluluğun ritüellerini, kurallarını ve unsurlarını anlatıyordu.
Yapay zekâ evvel genel el yazılarıyla, akabinde şifreden alınmış satır manzaraları ve bunların çözülmüş Almanca karşılıklarıyla eğitildi. Sonuçta sistem, daha evvel görmediği kısımları yanlışsız halde çözebildi.
Bu tıp sistemler bilhassa metnin hangi lisanda yazıldığının bilinmediği durumlarda yararlı olabilir.
Megyesi, “Bu, ender ve standart dışı yazı sistemleri için heyecan verici imkânlar sunuyor. En son amacımız transkripsiyon ve şifre tahlilini tek bir adımda birleştirmek” diyor.
Waldispühl ve Descrypt projesindeki meslektaşları, yapay zekâyı eğitmek için kullanılabilecek bir data tabanı oluşturmak hedefiyle eski arşivlerde şifreli metinler arıyor.
Bu çalışma büyük ehemmiyet taşıyor zira yapay zekânın şifre çözebilmesi için çok büyük ölçüde dataya muhtaçlık duyuluyor.
ChatGPT üzere yapay zekâ sohbet robotlarının temelini oluşturan büyük lisan modelleri, kitaplardan, makalelerden ve internet sitelerinden alınan trilyonlarca söz üzerinde eğitiliyor. Şifre çözme için benzeri ölçüde data bulmak ise çok daha sıkıntı.
Araştırmacıların topladığı gereçler ortasında, 1800’lerin sonları ile 1900’lerin başları ortasında yazılmış 400 gizemli kartpostal da bulunuyor. Şimdiye kadar çözülen küçük kısımlar, bunlardan kimilerinin Almanca yazılmış aşk mektupları olduğunu gösteriyor.
Megyesi’nin grubu çalışmalarını kullanarak transkripsiyon ve şifre tahlilini tek adımda gerçekleştiren, sohbet robotu gibisi bir yapay zekâ aracı geliştirdi.
Sistem, şifre karakterleri ile temsil ettikleri metinler üzerinde eğitilmiş çözümleme algoritmalarını, farklı tarihi devirlere ilişkin metinlerle eğitilmiş büyük lisan modelleriyle birleştiriyor.
Ayrıca açıklamalı el yazıları üzerinde eğitilmiş imaj tanıma algoritmaları da sisteme entegre ediliyor.
Uzmanların yaptığı düzeltmeleri öğrenerek vakitle kendini geliştirebilecek.
Amaç, araştırmacıların hatta sıradan insanların bile sisteme şifreli tarihi bir metin vererek içinde ne yazdığını öğrenebilmesi.
Araştırmacılar sistemi Borg Şifresi üzerinde test ettiklerinde, yapay zekâ sohbet robotunun 500 sembollük bir kısmı 29 dakikadan biraz fazla müddette çevirebildiğini gördüler.
Sistem tıpkı vakitte İngilizce çeviri de sundu. Ayrıyeten tahlil sürecini belgeleyerek sonucun neden makul olduğunu açıkladı.
Bu özellik, yapay zekânın hayal eseri yorumlar üretmediğinden emin olmak açısından büyük değer taşıyor.
Ekip yakın vakitte daha evvel çözdükleri iki farklı şifre üzerinde de denemeler yaptı. Farklı devirleri, lisanları, şifre cinslerini ve karmaşıklık düzeylerini temsil eden bu metinler de kısa müddette çözüldü. Böylelikle sistemin çok çeşitli şifrelerle başa çıkabildiği görüldü.
Megyesi, “Yapay zekâ bilhassa ölçek, sürat, örüntü keşfi ve farklı misyonların birleştirilmesi bahislerinde büyük avantaj sağlıyor” diyor.
Bu tıp yapay zekâ araçları, bugüne kadar çözülememiş tarihi şifrelerin kırılmasında kritik rol oynayabilir.
Ayrıca günümüzde kimsenin okuyamadığı alfabelerle yazılmış antik metinlerin anlaşılmasına da yardımcı olabilir. Örneğin Girit’te bulunan 4 bin yıllık Phaistos Diski hâlâ çözülebilmiş değil. Erken periyot Yunan lisanı olan Linear A da şimdi okunamıyor.
“Beni heyecanlandıran şey sadece muhakkak bir tarihi bulmacayı çözme ihtimali değil, birçok farklı hadisede araştırmacılara yardımcı olabilecek formüller geliştirme olasılığı” diyor Megyesi.
Orijinali İngilizce olan bu makalenin çevirisinde yapay zekadan yararlandık. Yayınlanmadan evvel çeviriyi bir BBC gazetecisi denetim etti. .
Kaynak: Haberler.com
