“Büyürken anti-faşist bir soydan geldiğime inanıyor ve bununla gurur duyuyordum” diyor Berlin’de yaşayan 57 yaşındaki Rosa (kendi isteği üzerine ismini değiştirdik).
Ancak sonunda gerçeği öğrendi: Faşizm, Nazi idaresi altındaki 20. yüzyılın başlarında Alman toplumunun geneline işlemişti.
Bu durum onu, cetlerinin Adolf Hitler rejimiyle münasebetini keşfetme seyahatine çıkardı.
Bu seyahat, Die Zeit gazetesinin Almanya’da eski Nazi Partisi üyelerine ilişkin milyonlarca belgeyi erişime açmasıyla sona yaklaşmış görünüyor.
Bu yeni bilgi tabanı ülkenin karanlık geçmişini nasıl hatırladığına dair tartışmayı yine alevlendirdi.
Rosa Berlin’in kuzeyinde, Doğu Almanya’da büyüdü. 1949’da kurulan ülkenin resmi ismi Alman Demokratik Cumhuriyeti idi ve Moskova’nın hâkim olduğu Doğu Avrupa’nın bir kesimiydi.
İkinci Dünya Savaşı’nda Nazilerin yenilmesinden sonra Almanya, ABD, Birleşik Krallık, Fransa ve Sovyetler Birliği (SSCB) tarafından dört bölgeye ayrıldı.
Soğuk Savaş’ın başlamasıyla Almanya ikiye bölündü: Batı, Batılı ülkelerle; Doğu ise Sovyetler Birliği ile hizalandı.
SSCB’nin Soğuk Savaş’ın sonunda dağılmasının akabinde iki Almanya yine birleşti.
Yanlış anlatı
Rosa 1970’lerde büyürken Doğu Almanya’daki ömrün her tarafı devletin sıkı denetimi altındaydı.
“Bize Doğu Almanların büyük ölçüde anti-faşistlerin torunları olduğu, ‘kötülerin’ ise Batı’dan geldiği söylenirdi” diye hatırlıyor Rosa.
Rosa’nın okulundaki çocuklar Sovyet kurtarıcı askerlerle ilgili kitaplar okuyarak büyüdü.
Rosa’nın kendisi de SSCB’yi bir dost, bir “ağabey” olarak görüyordu.
Bu nedenle İkinci Dünya Savaşı hakkında kimi aile öyküleri onu şaşırtıyordu. Yıllarca, büyükannesinin neden “[SSCB’nin] Kızıl Ordusu’ndan kaçmak zorunda kaldığını” anlayamadı.
Aile geçmişine ‘derinlemesine dalış’
Rosa 16 yaşındayken, ABD’den bir Yahudi heyeti okulunu ziyaret etti ve “Hayatta kalanların çocukları faillerin çocuklarıyla buluşuyor” başlıklı bir tartışma düzenlendi.
Ancak konuşmanın sonlarına hakikat Rosa kendisinin birinci değil, ikinci kümeye ilişkin olduğunu fark etti:
“Bir anda her şey mana kazandı: Almanların düşman olarak görüldüğünü anladım.”
O anı “bir barajın yıkılması” olarak niteliyor:
“İşte o vakit aile tarihimde derinlemesine araştırma yapmaya başladım.”
Rosa arşivleri inceledi, anne ve babasından ve yaşlı akrabalarından geçmişlerini anlatmalarını istedi.
Yıllar içinde, büyükannesinin erkek kardeşinin 18 yaşında orduya katıldığını, bombardıman pilotu olduğunu ve 21 yaşına varmadan Yunanistan üzerinde düşürüldüğünü öğrendi.
Büyükannesinin babası da Nazileri destekleyen bir vazifeliydi, lakin tam vazifesi bilinmiyor.
Ve bir de Otto isimli diğer bir büyük dedesi vardı. Rosa onu onlarca yıldır araştırıyordu.
“Belarus hududuna yakın Polonya’nın Bialystok kentinde polis memuruydu.”
Şehir, Holokost sırasında yüzlerce kişinin bir sinagogun içinde canlı diri yakılması üzere pek çok fecî olaya sahne olmuştu.
Nazi Partisi üyeleri bilgi tabanının yayımlanmasıyla birlikte Rosa çabucak Otto’yu aramaya başladı.
Milyonlarca arama
“Hemen üyelik kartını buldum. 1933 yılında, yani Nazilerin iktidara geldiği yıl partiye katılmış” diyor Rosa:
“Şaşırdım mı? Hayır, o noktada değil. Bu yalnızca son teyitti. Bunu istiyordum ve elde ettim.
“Sanki uzun bir öyküyü sonlandırmak üzereydi.”
Rosa’nın aramaları, data tabanının Şubat ayında yayımlanmasından bu yana yapılan milyonlarca aramadan yalnızca biri.
Yakın vakte kadar bir akrabanın Nazi üyeliğini denetim etmek için Alman Federal Arşivleri’ne başvurmak gerekiyordu.
Ancak, evvel ABD Ulusal Arşivleri tarafından yayımlanan ve bu yıl Die Zeit tarafından aranabilir bir araca dönüştürülen dijital data tabanı süreci çok daha süratli hale getirdi.
Die Zeit sözcüsü Judith Busch, BBC Rusça’ya aracın milyonlarca kez kullanıldığını söylüyor.
Nazi Partisi üyeliği
Hitler’in Nazi Partisi’nin resmi ismi Nasyonal Sosyalist Alman İşçi Partisi (NSDAP) idi. 1945’te müttefikler tarafından yenilmeden evvel 10 milyondan fazla üyesi vardı.
Münih’te tutulan üyelik arşivi savaşın sonunda neredeyse yok oluyordu: 50 ton evrak bir kâğıt fabrikasına gönderildi, fakat fabrikanın müdürü emirlere uymayıp bunları ABD güçlerine teslim etti.
Nazi idaresi çöktüğünden bu yana, Nazi üyeliği Almanya’da tartışmalı bir mevzu olmaya devam ediyor.
BBC Rusça’ya aramaları hakkında konuşan herkes, ailelerinin Nazilerle kontağının ortaya çıkması halinde tenkit ya da utanç yaşamamak için anonim kalmak istedi.
Kimliklerini korumak için isimlerini değiştirdik.
Aile tarihi konusunda uzman Alman tarihçi Johannes Spohr “Sanırım bu, insanların ölmüş olsalar bile aile üyelerine sadakat hissetmeleriyle bağlantılı” diyor:
“Uzun müddet bu husus çok katı bir tabu oldu.”
Kendisine Hertha ismini verdiğimiz bir kişi “Tanıdığım herkes denetim ettiğinde o belgelerde akrabalarını buldu” diyor.
Veri tabanında biri polis, başkası öğretmen olan iki büyük dedesini bulduğunu, lakin onların rastgele bir hata işlemediğine inandığını söylüyor.
“O devirde Nazi Partisi’ne üye olmak yaygın bir şeydi ve birtakım beşerler işlerinden ötürü buna katılmak zorundaydı.”
‘Asla siyasi bir partiye katılma’
Adını değiştirdiğimiz Martin ise büyük dedesinin ismini bulmuş:
“Benim için hayli sarsıcıydı.
“Babam, büyük dedemin ‘Asla hiçbir siyasi partiye katılma. Ben birine katıldım lakin sonra bunun yanlış parti olduğunu fark ettim’ dediğini söylüyordu.”
Tarihçiler genel olarak kimsenin partiye “otomatik olarak kaydettirilmediği” konusunda hemfikir — üyelik için şahsî müracaat ve onay gerekiyordu.
Die Zeit’ın tarih kısmının lideri Christian Staas, “Her parti üyesi ferdi olarak hatalara karışmış değildi” diyor ve ekliyor:
“Ancak NSDAP’ye katılmayı seçen herkes, savaşın, Holokost’un ve insanlığa karşı birçok diğer kabahatin sorumlusu olan Nazi rejimini desteklemiş oldu.”
Bununla birlikte, sırf bir üyelik kartı bir kişinin ne kadar etkin olduğunu yahut kabahat işleyip işlemediğini gösteremez — bunun için daha fazla araştırma gerekir.
Rosa hâlâ büyük büyükbabası Otto’nun Bialystok’ta ne yaptığına dair detayları bilmiyor.
On binlerce Yahudi tutuklu bu kentten geçti; savaş sonrası toplu infazlar ve başka vahşetlere dair kayıtlar bulundu.
Otto’nun bir Nazi üyesi olduğu istikametindeki kuşkusunu doğruladıktan sonra Rosa, “Bunun bir daha olmamasını sağlama sorumluluğunu hissettiğini” söylüyor.
Gizlilik endişeleri
Bazıları data tabanına akın ederken, kimileri da bu bilgilerin bu türlü paylaşılmasını eleştiriyor.
Bu cins dataların yayımlanmasının saklılığı ihlal ettiğini savunanlar da var, geçmişin yanlışlarını ve travmalarını yine gündeme getirmenin Almanya’nın ilerlemesini engellediğini düşünenler de.
“Bazı Almanların bu tartışmalardan yorulduğu doğru” diyor Rosa:
“Bazıları artık ‘bir çizgi çekmemiz gerektiğini’ söylüyor.”
Rosa bunun tarihin silinmesi manasına geleceğini belirtiyor.
“Bunu çocuklara öğretmeyi bırakamayız” diyor ve Almanya’da bugün misal telaffuzların yine yankı bulduğunu düşündüğünü ekliyor.
Johannes Spohr, aile tarihini incelemenin geçmiş yanlışların tekrarlanmasını önleyip önlemediği konusunda kuşkularını lisana getiriyor.
Ancak geçmişle yüzleşmenin olgunluk ve sorumluluk duygusu geliştirebileceğini söylüyor.
“Kim olduğumuzu ve atalarımızın ne yaptığını anlamak için büyürken benimsediğimiz tüm efsanelerden, hatta palavralardan — Alman toplumunu şekillendirenlerden de — kendimizi özgürleştirmemiz kıymetli.
Editör Andrew Webb, BBC Dünya Servisi
Kaynak: Son Dakika
