Güvenliği için ismini değiştirdiğimiz Alia, evlilikten kaçmak için köyünden Kabil’e yüzlerce kilometre yol kat etti.
Geçen yıl, yalnızca gözleri görünecek biçimde kuzeniyle birlikte taksiyle yaptığı seyahat Afganistan koşullarında fevkalâde bir şeydi ve riskliydi.
Çünkü her an, bayanların yanlarında erkek olmadan uzun aralı seyahat etmesini yasaklayan Taliban’ın denetçileri tarafından yakalanabilirlerdi.
Ancak 19 yaşındaki Alia ve kuzeni, denetim noktalarını aştı ve başşehre ulaşmayı başardı.
“Aileme, arkadaşlarımla ve eski sınıf arkadaşlarımla buluşmak için buraya geldiğimi söyleyerek bir mazeret uydurdum. Fakat bu hakikat değil. Onlar burada değil. Asıl neden Daykundi’de kalsaydım evlenmeye zorlanacaktım.”
Bunun yerine, Kabil’e bir planla geldi: Bir İngilizce kursuna kaydoldu.
Sadece maddi imkanı olanların yararlanabildiği bu kısa müddetli, dar kapsamlı özel kurslar, dini eğitime odaklanan medreselerle birlikte, Afganistan’da kızların ilkokuldan sonra eğitim alabilmelerinin tek seçeneği.
Ancak bunların hiçbiri resmi okul eğitiminin yerini tutacak nitelikte değil.
Taliban’ın 12 yaşın üzerindeki kızların okula gitmesini yasaklamasının üzerinden neredeyse beş yıl geçti ve yasağın neden hala yürürlükte olduğu konusunda çeşitli münasebetler öne sürüldü.
Alia üzere kızların istedikleri ve muhtaçlık duydukları eğitimi alamadan büyüdükleri yıllar, meslek yolunun fiilen kapatıldığı, seçeneklerinin daraldığı ve tek bir seçenekle, yani evlilikle baş başa kaldıkları yıllar olarak nitelendiriliyor.
Alia’nın kıssası yalnızca cüreti nedeniyle sıra dışı değil.
O genç bayanlara sunulan az sayıdaki fırsatı değerlendirebilecek maddi imkanlara sahip bir aileden geliyor.
Birleşmiş Milletler’e nazaran dört şahıstan üçünün temel gereksinimlerini karşılayamadığı bir ülkede bu, ender görülen bir durum.
Alia’nın ailesi onun okumasına karşı da değil. Onun Kabil’de kalma isteğini kabul ettiler ve şu anda bile İngilizce kursuna para ödüyorlar. Tekrar de onlar bile Afganistan’daki hayatın gerçekleri karşısında kısıtlı seçeneğe sahipler.
“Yasak öncesinde, ailem okula gitmem için beni coşkuyla teşvik ediyordu. Bana pilot olma hayalime katiyen ulaşabileceğimi söylediler. Fakat artık, okula ve üniversiteye gidemediğim, hatta çalışamadığım için benim için en uygununun evlenmek olduğunu söylüyorlar.”
Alia’ya evlilik teklifleri geliyor.
Bunlardan birini kabul etmek zorunda kalabileceğinden korkuyor ve evlendiği ailenin, anne babasının ona tanıdığı özgürlüğü vermeyebileceğinden tasa ediyor:
“Bazı aileler çok kısıtlayıcı olabilir. Bana hayallerimi unutmamı söyleyebilirler. Bu hususta hiç de güzel hissetmiyorum.”
Ancak kararlılığını sürdürüyor.
“Ailem beni evlenmeye zorlamazsa, bekleyeceğim. Son nefesime kadar direneceğim” diyor:
Ancak bunu başarmak kolay değil.
Kabil’in batısındaki küçük, sade bir meskende Shama ile tanışıyoruz.
“Taliban iktidara gelmemiş olsaydı, şimdiye kadar okulu bitirmiş olurdum. Doktor olma hayalime çok yaklaşmış olurdum. İstediğim şey buydu” diyor Shama.
Bunun yerine, dört yıl evvel, 18 yaşındayken annesi tarafından evlenmeye zorlandı. Artık bir bebek ve bir yürümeye başlayan çocuğun annesi; ikisi de kız.
Güvenlikleri için kendisinin ve ailesinin isimlerini değiştirdik.
Altı yıl evvel kocası öldükten sonra kızlarını okutmak için temizlikçi olarak çalışan annesi Kamila, öteki seçeneği olmadığını düşünüyordu.
Evlenme çağındaki genç kızının bekar kalması durumunda dikkat çekip çeşitli zorluklarla müsabakasından korkuyordu.
“Onların [Taliban’ın] neden onu evlendirmediğimi sorgulayacaklarından korkuyordum” diyor Kamila.
“Onun eğitim almasını, çalışmasını ve topluma katkıda bulunmasını istemiştim. Ben okuma yazma bilmiyorum, bu yüzden kör bir insan üzereyim. Lakin kızlarımın öğrenmesini istedim. Shama’nın pek çok hayali vardı. Lakin bunlar gerçekleşmedi.”
Taliban hükümetinin eğitim yasağı, sayısız bayan ve kızın hayatında şimdiden geri dönüşü olmayan bir tesir yarattı.
Birleşmiş Milletler’e nazaran, yasak 2030’a kadar devam ederse, “zaten dünyadaki en düşük bayan okuryazarlık oranlarından birine sahip olan bu ülkede, iki milyondan fazla kız çocuğu ilkokuldan sonra eğitimden yoksun kalacak.”
Shama, “Bir bayanın tek hayali bir koca sahibi olmak değildir. Evvel kendi ayakları üzerinde durmalı, bağımsız olmalı, sonra evlenip bir aile kurabilir. Lakin ben bu yeni hayata bunların hiçbirine sahip olmadan girdim. Hayallerim gerçekleşmedi” diyor.
Taliban’ın iktidarı ele geçirmesinden evvel Shama birçok evlilik teklifini reddetmişti.
“Onları reddettim zira eğitim benim için her şeyden daha kıymetliydi. Benim kendim için istediğim şey, müstakbel kocaların benim için istediği şey değildi.”
Şimdi daima gerilim altında olduğunu, bayan karakterlerin çalıştığı yahut eğitim aldığı sinemaları izlerken bile tetiklendiğini söylüyor.
Kocası ona âlâ davranıyor, fakat potansiyelini gerçekleştirememesinin acısı onu hiç terk etmemiş:
“Benim için nitekim güç. Konutumda kapana kısılmış üzere hissediyorum. Yalnızca çocuklarım için yaşıyorum.”
18 yaşındaki kız kardeşi Nora da artık tıpkı mukadderatı paylaşmaktan korkuyor.
Okula dönmeyi hayal eden Nora da, “Evlenmek için çok gencim. Eğitimime devam etmek istiyorum. Güya hapishanedeymişim üzere hissediyorum. İktidar yüzünden dışarı çıkmaya korkuyorum, konutta ise annem evlenmem gerektiğini söylüyor” diyor
Ancak Taliban rejimi altında okula geri dönebileceğine inanmıyor.
“Taliban, bir sonraki duyuruya kadar kızlar için okulların kapalı olduğunu söyledi. Lakin ortadan dört buçuk yıl geçti. Her gün o duyuruyu bekliyoruz.”
Taliban cevapsız bırakıyor
2021’den bu yana, Taliban hükümetinin kızlar için okulların ne vakit tekrar açılacağı sorusuna verdiği karşılıklar bir münasebetten başkasına kaydı ve sonunda sessizliğe büründü.
Eylül 2021’de, Taliban’ın iktidarı ele geçirmesinden sonra bir sözcüsüyle yaptığımız birinci röportajda, sözcü kızlar için okulların açılacağını söylemiş ve “güvenlik durumunu güzelleştirmek için çalıştıklarını” vurgulamıştı.
Bir yıl sonra verilen karşılık, “dini alimlerin kızların okula gidip gelmelerinin güvenliği konusunda kaygıları olduğu” istikametindeydi, lakin bu sorun üzerinde çalıştıklarını belirttiler.
2024 yılında Taliban hükümetinin sözcü yardımcısı Hamdullah Fitrat “Liderliğin kararını bekliyoruz” demişti.
Bu ay, bir defa daha Fitrat ile görüştüm; kendisi bir bayanla fotoğraf çektirmek istemedi ve karşımda oturmayı reddetti.
Kadınların ortaokul ve üniversite eğitimine yönelik yasağı nasıl haklı göstermeye devam edebildiklerini sordum.
O ise “şu anda yaklaşık yedi milyon erkek ve beş milyon kız öğrencinin eğitim gördüğünü” belirterek karşılık verdi.
“Altıncı sınıftan sonraki eğitime getirilen kısıtlama başka bir konu” dedi ve bizi “Mutlaka tatmin edici bir cevap vereceklerdir” dediği eğitim bakanlığına yönlendirdi.
Afganistan’daki bayan ve kızların bize Taliban hükümeti idaresinde eğitimin hiçbir vakit mümkün olmayacağına inandıklarını söylediklerini belirterek mevzuyu daha da zorladığımda, karşılığı yeniden “eğitim bakanlığına sorun” oldu.
Aynı soruyu eğitim bakanlığına da sorduk. Karşılık vermediler.
Taliban hükümeti içinde bayanların eğitimi konusunda bizim de fark ettiğimiz bölünmeler var, fakat dini başkan yıllar içinde tavrını daha da sertleştirdi.
Kadınlar ve kızlar, okulların kendileri için kapandığı günü güya dünmüş üzere net bir halde hatırlıyor.
“Tek yaptığım, bütün gün ve gece boyunca ağlamak ve hıçkırmaktı” diye anımsıyor Alia ve ekliyor:
“Bir hafta boyunca uyuyamadım. Güya bir ceset üzereydim. Benim yaşımdaki, mezun olmuş ve üniversiteye giden erkekleri gördüğümde çok berbat oluyorum, cehennemde yanıyormuşum üzere hissediyorum.”
Kadınlar, Taliban’ın dini lideri tarafından dayatılan ve birtakım yerlerde sıkı bir biçimde uygulanan, öbür yerlerde ise biraz daha esnek olan bir dizi kısıtlamayla karşı karşıya.
Ancak bu buyruklar halk ortasında endişe uyandırıyor. Hükümetin uyguladığı kısıtlamaların ve birtakım durumlarda bayanların kendilerine dayattıkları kısıtlamaların toplu tesiri, bayanların kamusal ömürden neredeyse büsbütün yok olmaları oldu.
Hükümetin kararlarını savunan Fitrat, “Kadınlara iş kurmaları için binlerce müsaade verdik, bu olumlu bir adım” diyor.
Ayrıca, Taliban hükümetinin ahlak polisi olan Faziletin Teşviki ve Berbatlığın Önlenmesi Bakanlığı’nın “kadınların miras haklarının reddedildiği 2.000’den fazla vakayı” çözdüğünü ve “zorla evlendirilen yahut reşit olmayan 2.500 bayana yardım edildiğini” sav etti.
Ancak geçtiğimiz hafta Taliban hükümeti, çocuk evliliğini yasal olarak onaylayan ve reşit olmayan bir kızın sessizliğinin evliliğe istek olarak yorumlanmasına müsaade veren kuralları yasaya dahil etti.
Ve alandaki deliller bunun aksini gösteriyor. Kızların eğitim görmesi engellendiği için reşit olmayanların ve zorla evliliklerin yaygınlığı artıyor.
Konuştuğumuz bayan ve kızlar ortasında, kurumsallaşmış ayrımcılığın en şiddetli biçimlerinden birinin artık o kadar şok edici yahut öfke uyandırıcı gelmediğine dair bir his var. Kendilerini dünya tarafından terk edilmiş hissediyorlar.
Alia, “Eğer unutulmamış olsaydık, şimdiye kadar kesinlikle bir şeyler yapılmış olurdu” diyor
“Sık sık düşünüyorum; neden Afganistan’da doğduk?” diye de soruyor.
Annesi Kamila’nın dünyadaki annelere bir iletisi var.
“Kızlarınızın eğitim görmesine ve çalışmasına müsaade veriliyorsa, bırakın bunu yapsınlar. Bırakın bağımsız olsunlar. Burada, Afganistan’da, bizim için her şey bitti.”
Imogen Anderson, Mahfouz Zubaide ve Sanjay Ganguly’nin katkılarıyla hazırlandı.
Kaynak: Son Dakika
