“Şunu bilmelisiniz ki, bu nefret edilen rejim (İsrail) çöküşe yanlışsız bir yörüngede ilerliyor ve Allah’ın müsaadesiyle çökecek; hiçbir şey onu kurtaramayacak. Bu rejim ömrünün sonuna geldi ve yakında haritadan silinecek.”
Yıllar boyunca, bu tıp açıklamalar eski İran Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad’ı dünyanın en tanınmış İsrail aksisi figürlerinden biri haline getirdi.
Ahmedinejad, Holokost’u sorguladı, İsrail’i “uydurma bir rejim” olarak nitelendirdi ve yaptırımlara karşın İran’ın nükleer programını sürdürmesini savundu.
Bu tavırları nedeniyle İsrailli yetkililer sık sık İran’ın neden gerçek bir tehdit oluşturduğuna dair açıklamalarında ona atıfta bulundu.
Ancak New York Times gazetesinin bir haberi herkesi şaşırttı.
ABD ve İsrail’in “savaş sonrası planlamaları” kapsamında, Ahmedinejad’ın İran’ın güvenlik kurumlarından koparak potansiyel bir başkan olarak ortaya çıkabileceği bir senaryoyu değerlendirdiği yazıyordu.
New York Times’a nazaran plan başarısız oldu, zira teze nazaran savaşın başlangıcında Ahmedinejad’ı mesken hapsinden kurtarmak için düzenlenen bir atakta Ahmedinejad kurtulmamış, tersine yaralanmıştı.
Ahmedinejad ve yakın etrafı bu tezlere karşılık vermedi ve eski cumhurbaşkanının şu an nerede olduğu hala bilinmiyor.
Bu haber, birçok ABD’li ve İsrailli analist tarafından kuşkuyla karşılandı; analistler, her iki ülkenin de uzun müddettir çok İsrail aksisi telaffuzlarla anılan biriyle neden işbirliği yapmayı düşündüğünü sorguladı.
Bu bariz çelişki, kimi etrafları Ahmedinejad’ın imajının her vakit göründüğünden daha karmaşık olup olmadığını yine düşünmeye sevk etti.
İsrail için ‘yararlı bir düşman’ mı?
Bu hususun hassasiyetini anlamak için, Ahmedinejad’ın İran siyasetinde birinci defa güç kazandığı yıllara dönmek gerekiyor.
2003 yılında, siyasi bir figür olarak pek tanınmamasına rağmen Tahran belediye başkanı seçildi.
2005 yılında, tüm gücü elinde bulunduran dini başkan Ali Hamaney’in açık dayanağıyla cumhurbaşkanı olarak iktidara geldi.
Seçim kampanyası sırasında adalet, sadelik ve yolsuzlukla uğraş üzere sloganlar kullandı, lakin iç siyaset nedeniyle değil, İsrail, ABD ve Holokost hakkındaki açıklamaları nedeniyle kısa müddette global bir figür haline geldi.
Ekim 2005’te Tahran’da düzenlenen “Siyonizmsiz Dünya” konferansında Ahmedinejad, “Amerika ve Siyonizm’in olmadığı bir dünya mümkündür” dedi.
Yaklaşık bir yıl sonra, yeniden Tahran’da tartışmalı “Holokost’un Global Vizyonunu Gözden Geçirme Memleketler arası Konferansı” düzenlendi; bu toplantıya tanınmış Holokost inkârcıları katıldı ve bu durum memleketler arası alanda büyük reaksiyon dalgasına yol açtı.
Yıllar sonra, kimi İsrailli yetkililer ve analistler, sert telaffuzları ve Holokost inkârıyla Ahmedinejad’ın aslında İsrail’in lehine hareket ettiğini açıkça söylediler.
2008’de Mossad’ın eski başkanı Efraim Halevy, Ahmedinejad’ı “İran’ın İsrail’e en büyük hediyesi” olarak nitelendirerek, yaptığı açıklamaların dünyanın İran tehdidini ciddiye almasını kolaylaştırdığını açıkladı.
Ahmedinejad’ın destekçileri ise bunu reddederek, onun yalnızca İsrail ve Batı’ya karşı agresif ve ideolojik bir siyaset izlediğini savundular.
İktidardan ayrıldıktan sonra imaj değişikliği
Ahmedinejad, 2013’te vazifeden ayrıldıktan sonra dini başkan Hamaney ve İhtilal Muhafızları (IRGC) dahil İran güvenlik kurumlarının birtakım ögeleriyle giderek daha fazla çatışmaya girdi.
Daha sonra İran’ın Anayasayı Koruyucular Kurulu tarafından cumhurbaşkanlığı seçimlerine aday olmaktan tekraren men edildi.
New York Times’ın haberine karşılık olarak X’te bir yazı kaleme alan İsrail Ulusal Güvenlik Araştırmaları Enstitüsü’nün İran ve Şii Ekseni programı başkanı Raz Zimmt, Ahmedinejad’ın sıklıkla çelişkili ve beklenmedik tavırlar sergilediğini söyleyerek, “Ahmedinejad, cumhurbaşkanlığı devrinde popülizm ve oportünizmin bir karışımıydı” diye yazdı.
Son yıllarda, Ahmedinejad toplumsal medyada milletlerarası imajını da tekrar şekillendirdi. İngilizce tweetler attı, Michigan Üniversitesi futbol ekibini tebrik etti ve efsanevi ABD’li rapçi Tupac Shakur’dan alıntılar yaptı. Hatta ABD Başkanı Donald Trump’ı “Amerika’daki siyasi yolsuzlukla gayret ettiği” için övdü.
Ancak Zimmt, İran içinde ve Batılı izleyiciler nezdinde daha ölçülü bir imaj yaratma istikametindeki bu hamleyi kabul etmekle birlikte, Ahmedinejad’ın 90 milyondan fazla nüfusa sahip bir ülkede iktidarı ele geçirebilecek seviyede bir takviyeye hiçbir vakit sahip olmadığını söyledi.
Amerikalı uzmanlar ortasında şüphe
BBC Farsça’ya konuşan üç ABD’li uzman da, Ahmedinejad’ı iktidara geri getirmek için “ciddi bir operasyon planı” olduğu tarafındaki haberi kuşkuyla karşılıyor.
Northeastern Üniversitesi’nde siyaset bilimi profesörü ve terörle uğraş uzmanı olan Max Abrahms, savaşla ilgili yanlış bilgilerin çok fazla olduğunu belirterek, bu teze “çok büyük bir şüpheyle” yaklaşılması gerektiğini söylüyor.
Abrahms, Ahmedinejad’ın Holokost’u inkâr etmesi ve İran’ın nükleer programını ilerletmedeki rolü göz önüne alındığında, İsrail’in Ahmedinejad’ın dönüşünü memnuniyetle karşılayacağını düşünmüyor. Trump için ise Ahmedinejad, başarılı bir rejim değişikliği anlatısına uymuyor.
Amerikan Dış Siyaset Kurulu’ndan Ilan Berman da, ABD-İsrail ortasında sağlam bir planın varlığını muhtemel bulmuyor. Berman, Ahmedinejad’ın ismi liderlik adayı olarak gündeme gelse bile, tercih edilen seçenek olmayacağını belirtiyor.
Amerikan Teşebbüs Enstitüsü’nden Michael Rubin, bu iddiayı “fantastik” olarak nitelendiriyor ve The New York Times’ın isimsiz kaynaklara fazla güvendiğini söylüyor. Fakat, Batı’da pek çoklarının Ahmedinejad’ın İran toplumunun bir kısmına nasıl hitap ettiğini yanlış anladığını söylüyor.
Bu ortada, The New York Times X’te haberine “tamamen güvendiğini” belirterek, haberin Amerikalı, İsrailli ve İranlı yetkililerle ve öbür bilgili kaynaklarla yapılan görüşmelere dayandığını vurguladı.
İsrail içinden gelen tepki
Bazı İsrailli güvenlik uzmanları, bu türlü bir senaryonun İsrail’in İran’ı nasıl algıladığını gösterebileceğini düşünüyor.
Ulusal Güvenlik Araştırmaları Enstitüsü’nden Danny Citrinowicz, X’te, Ahmedinejad’ı “taçlandırmaya” yönelik rastgele bir teşebbüsün, İran’ın siyasi sistemine dair derin bir yanlış anlamayı yansıtacağını yazdı.
Ahmedinejad’ın gerçek bir güç tabanından mahrum olduğunu ve İran’ın seçkin silahlı gücü olan IRGC tarafından asla desteklenmeyeceğini belirtti.
Ona nazaran Ahmedinejad lakin İran’da şu anda yürürlükte olan tüm iktidar sisteminin çökmesi halinde denetimi ele alabilecekti ve bunu ABD ve İsrail hücumları başaramamıştı.
Deneyimli İsrailli güvenlik analisti Yossi Melman da X’te şöyle yazdı: “Bu öykü birçok düzeyde akıl dışı.”
Melman’a nazaran azınlık ayaklanmaları ve hava atakları yoluyla rejimin çökertilebileceği tarafındaki rastgele bir fikir, İsrail ve ABD’deki planlamacıların “fantezi dünyasında yaşadıklarını” gösteriyordu.
Ahmedinejad’ın ismi neden gündeme geldi?
Tüm bu kuşkular varken, soru şu: neden Ahmedinejad?
Cevap, üç özelliğinin alışılmadık birleşiminde yatıyor olabilir: şöhret, içeriden gelen tecrübe ve dini başkana uzak uzaklığı.
Ahmedinejad İran içinde tanınıyor, hükümeti yönetme tecrübesi var, alt sınıfların bir kısmının lisanını anlıyor ve İslam Cumhuriyeti’ndeki iktidar sistemlerine aşina.
Aynı vakitte, Hamaney ile olan uyuşmazlıkları, onun kolay bir rejim içinden biri olarak görülmemesi manasına geliyor.
Bazı dış siyaset uzmanlarının bakış açısına nazaran, bu özellikler onu kaos devrinde kullanılabilir bir figür olarak göstermiş olabilir: bir müttefik olarak değil, iktidar yapısı içinde bölünmeler yaratmak için süreksiz bir figür.
Ahmedinejad gerçekte kim?
Bazı İranlı eleştirmenler ve yorumcular, Ahmedinejad’ın yıllar boyunca sergilediği davranışların, başkanlığı ve tartışmalı yurtdışı seyahatlerinden son savaş sırasındaki sessizliğine kadar, siyasi pozisyonuna dair yeni sorular ortaya çıkardığını savunuyor.
Ahmedinejad’ın siyasetlerinin İran’ı memleketler arası alanda izole etmeye yardımcı olduğunu, nükleer krizi şiddetlendirdiğini ve nihayetinde İsrail’e Tahran’a karşı en tesirli siyasi bildirilerinden kimilerini sağladığını söylüyorlar.
New York Times’ın haberi, bu tartışmaları tekrar alevlendirmiş oldu.
Bu birinci kere olmuyor.
Başkanlığı sırasında, Ahmedinejad meşruiyetini önde gelen reformist isimleri ve eski üst seviye yetkilileri isyana teşvik etmekle suçlayarak inşa etmişti; bu suçlama, tartışmalı 2009 seçimlerinin akabinde yaşanan kitlesel protestolarla ilişkiliydi.
Ancak iktidardan ayrıldıktan sonra İran medyası, tıpkı isimlerle uzlaşmaya çalıştığını, hatta bir evvelki liderlerinden biriyle görüşme ayarlamaya uğraştığını bildirdi; tekrar de bu teşebbüs hiçbir vakit gerçekleşmedi.
Sert ideolojik çizgilere bağlı kalmak yerine durum değiştirmeye ve ittifakları tekrar tanımlamaya yönelik bu bariz istek, yabancı güçlerle saklı bağlara işaret etmekten çok, iç iktidar uğraşları içinde hareket yapmaya çalıştığını yansıtıyor olabilir.
Nitekim, Ahmedinejad’ı İsrail yahut ABD ile ilişkilendiren somut bir ispat bulunmuyor.
Yine de temel çelişki devam ediyor. Uzun müddettir sert İsrail tersi telaffuzlarıyla tanınan bir siyasetçi, kimi haberlerde İran’ın geleceği için potansiyel bir seçenek olarak gösteriliyor ve bu durum, İran siyasetinde Ahmedinejad’ın nasıl anlaşılması gerektiğine dair en kalıcı sorulardan birini yine gündeme getiriyor.
Kaynak: Son Dakika
