Türk akademisyen Prof. Dr. Selin Şenocak, Avrupa arşivlerinde uzun yıllardır “kayıp” kabul edilen Timurlular periyoduna ilişkin el yazmaları ve tarihi yapıtların bilimsel olarak tespit edilmeye başlandığını bildirdi.
Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) Kültürel Diplomasi Kürsüsü Başkanı Şenocak, AA muhabirine, yürüttüğü “Ataların İzinden” projesi kapsamında Oxford, Edinburgh, Paris, Berlin ve Viyana’daki arşivlerde 14. ve 15. yüzyıl Timurlular devrine ilişkin değerli yapıtların izine ulaştıklarını belirtti. Şenocak, bu yapıtların sırf tarihi evrak değil, birebir vakitte Türkistan’ın kültürel ve manevi hafızasının kıymetli modülleri olduğunu lisana getirdi.
Şenocak, kendisinin Özbekistan Bilimler Akademisi tarafından Avrupa’daki Türkistan kökenli el yazmaları ve tarihi yapıtların tespiti için görevlendirildiğini tabir ederken, bu çerçevede kendisine Avrupa’nın yedi ülkesindeki arşivlerde Özbek kurumunu temsil etme yetkisi verildiğini aktardı.
Amaçlarının dokümanları sırf fizikî olarak taşımak değil, yine kültürel sirkülasyona kazandırmak olduğunun altını çizen Şenocak, Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev’in Timurlular devrinin tekrar incelenmesine yönelik kararının bu çalışmalara kıymetli dayanak sağladığını vurguladı.
Şenocak, Özbekistan ve Türkistan coğrafyasına ilişkin bu evrakların Avrupa’daki büyük kütüphanelerde dağınık halde olduğuna dikkati çekerek, “Özbekistan’ın ulusal hafızasının sırf kendi topraklarında değil, Avrupa’daki çok sayıda kütüphanede dağılmış halde bulunduğunu görüyoruz.” dedi.
“On binlerce eser Avrupa arşivlerinde bulunuyor”
Timurlular devrine ilişkin yapıtların sadece birkaç kitaptan ibaret olmadığını lisana getiren Şenocak, Buyruk Timur’un “Tüzükat-ı Timuri” olarak bilinen o periyoda ilişkin Timur Tüzükleri ile Alişir Nevai’nin birinci Çağatay Türkçesiyle yazılmış divanlarının Oxford ve Berlin üzere kıymetli Avrupa kurumlarında koruma edildiğini söyledi.
Şenocak, ayrıyeten birinci Müslüman Türk hükümdar Satuk Buğra Han’ın İslamiyet’e geçişini anlatan destansı yapıtın de Avrupa’daki arşivlerde yer aldığını belirterek, “Burada kelam konusu olan sırf yüzlerce değil, on binlerce kitap ve el yazmasıdır.” sözünü kullandı.
Söz konusu yapıtların geçmişte Rus Çarlığı ve Sovyetler Birliği periyodunda Türkistan’dan çıkarılarak Avrupa’ya dağıldığını söz eden Şenocak, bugün hala keşfedilmeyi bekleyen çok sayıda kaynağın bulunduğunu aktardı.
Avrupa’daki birçok kütüphane ve arşivlerde Türkistan tarihine ait şimdi incelenmemiş diplomatik yazışmalar, seyahatnameler, haritalar ve el yazmalarının bulunduğunun altını çizen Şenocak, sadece tarihi eser değil tıpkı vakitte Türkistan’ın kültürel hafızasının modülleri olan bu dokümanların hala araştırılmayı beklediğini vurguladı.
Şenocak, “Bu dokümanlar, Özbekistan’ın tarihine ilişkin, Türkistan’ın yüzyıllarına tanıklık etmiş ancak bugün hala sessiz duran binlerce vesika. Bu evraklar, Avrupa’daki raflarda asırlık bir sabırla vaktini bekliyor, okunmayı, anlaşılmayı ve ilişkin oldukları topraklarla yine buluşmayı bekliyor.” diye konuştu.
“Avrupa artık Türkistan hazinesini kabul ediyor”
Son yıllarda Avrupa’daki birtakım üniversitelerde Özbekçe ve Türkistan topraklarının klasik edebiyat lisanı olan Çağatayca programlarının açıldığını ve Avrupa ülkelerinin kendi arşivlerinde bulunan Türkistan kökenli yapıtları daha görünür hale getirmeye başladığını belirten Şenocak, “Bu gelişme tesadüf değildir. Avrupa, kendi raflarında taşıdığı Türkistan hazinesini artık kabul ediyor.” formunda konuştu.
Şenocak, Cumhurbaşkanı Mirziyoyev’in Timurlular periyodunun yine incelenmesine yönelik siyasetlerinin bu süreçte kıymetli rol oynadığını, Özbekistan’da ulusal hafızanın yine canlandırılması istikametinde önemli çalışmalar yürütüldüğünü söz etti.
Geçmiş idare periyotlarında bu hususta kapsamlı çalışmalar yapılmadığına işaret eden Şenocak, 2025’te başlatılan envanter çalışmaları kapsamında şimdiye kadar farklı kütüphanelerde bulunan yaklaşık bin yapıtın kayıt altına alındığını lakin hala Avrupa’nın farklı ülkelerine yayılmış on binlerce el yazmasının bulunduğunu söyledi.
Dijital Türkistan kütüphanesi kurulması planlanıyor
Çalışmaların sonraki etabında Özbek araştırmacıların Avrupa’daki üniversite ve arşivlerle direkt işbirliği yapmasının planlandığını belirten Şenocak, kesin amacın dijital bir Türkistan kütüphanesi oluşturmak olduğunu lisana getirdi.
Şenocak, “Bu dijital kütüphane sayesinde ulusal hafıza dijitalleşecek. Gelecek kuşakların bu kaynaklara erişebilmesi ve bunları öğrenebilmesi gerekiyor.” sözlerini kullandı.
Çalışmaların en büyük zorluklarından birinin farklı ülkelerdeki arşivlerde dağınık halde bulunan dokümanların izini sürmek olduğunu anlatan Şenocak, “Bir yapıtın nüshası Paris’te, kopyası Viyana’da, atfı Londra’daki bir katalog dipnotunda olabiliyor. Yalnızca kataloglara bakmak yetmiyor, arşivler ortasında dolaşmak, milletlerarası akademik ağları harekete geçirmek ve disiplinli bir biçimde yürümek gerekiyor.” dedi.
Şenocak, arşiv çalışmalarında önceliklendirme sürecinin büyük değer taşıdığına değinerek, sonlu bütçe ve vakit nedeniyle en büyük boşluğu dolduracak ve en geniş okuyucu kitlesine ulaşabilecek yapıtların seçilmesi gerektiğini tabir etti.
Farklı kütüphanelerin farklı kurallar uyguladığını aktaran Şenocak, bu nedenle onlarca kurumla eş vakitli yazışmalar yürütüldüğünü, akabinde dijitalleştirme ve kataloglama süreçlerine geçildiğini söyledi.
Şenocak, bu çalışmaların tek bir araştırmacının yürütebileceği kapsamı aştığını vurgulayarak, disiplinler ortası, kurumsal ve milletlerarası işbirliğinin gerekli olduğunu, yürüttüğü projenin de bu muhtaçlığa yanıt vermeyi amaçladığını lisana getirdi.
“Köklerim Buhara’ya uzanıyor”
Fransa’da doğduğunu ve anadilinin Fransızca olduğunu belirten Şenocak, Türk lisanı ve kültürüyle bağlarını müdafaası gayesiyle Türkiye’de eğitim aldığını anlattı.
Akademik mesleğini Avrupa’da sürdürdüğünü, daha evvel İsviçre Federal Teknoloji Enstitüsünde Bölüm Başkanı ve Dekan Yardımcısı olarak çalıştığını anlatan Şenocak, bugün UNESCO Kültürel Diplomasi Başkanı olarak çalıştığını kaydetti.
Şenocak, Türkistan’ın kendisi için hiçbir vakit uzak bir coğrafya olmadığını tabir ederek, ailesinin köklerinin Buhara’ya dayandığını aktardı.
Büyük dedesi Pir Şakir Efendi’nin 1862’de Sultan Abdülaziz’in daveti üzerine Buhara’dan Osmanlı topraklarına göç ederek Ordu’ya yerleştiğini hatırlatan Şenocak, kendisinin bir daha Buhara’ya dönemeyen Pir Şakir Efendi’nin dördüncü jenerasyon torunu olduğunu söz etti.
Şenocak, hala Ordu’da dedesinin halkın hürmetle ziyaret ettiği türbesinin bulunduğunu kaydederek, “Yürüttüğüm her çalışma, onun gerçekleşememiş isteğine verilmiş bir vefa borcudur. Özbekistan benim için yabancı bir diyar değil, ailemin kök saldığı, kimliğimin uzandığı kadim cet yurdumdur.” biçiminde konuştu.
Kaynak: Son Dakika
