Suriye’nin başşehri Şam’da İsrail bayrağı dalgalanacak mı? Bu soru Beşar Esad idaresinin devrilmesinden bu yana Suriye içinde ve dışında sorulmaya devam ediliyor.
Suriye’nin geçiş dönemi başkanı ilan edilen Ahmed Şara’nın İsrail’le bir olağanlaşma mutabakatı imzalayıp imzalamayacağı, tartışmaların merkezinde.
Bu doğrultuda en değerli gelişmelerden birisi ABD Başkanı Donald Trump’ın Mayıs başında Körfez ülkelerini ziyareti sırasında, Şam’a yönelik yaptırımları kaldırması oldu.
Trump seyahatinde Suriye’nin geçiş dönemi başkanı Ahmed Şara’yla da görüştü ve onu “İsrail’le alakaları normalleştirmeye” çağırdı.
Esad’ın devrilmesinden sonra İsrailli yetkililerle Suriye’nin yeni liderliği ortasında birçok görüşme gerçekleştiği bildirildi. Birebir sıralarda İsrail Suriye’deki kimi askeri tesisleri bombalıyordu.
Reuters’ın edindiği bilgiye nazaran İsrail ve Suriye geçen haftalarda yüz yüze, direkt görüşmeler yaptı. İkili ilgilerin düzeltilmesi, tansiyonun yatıştırılması hedeflendi.
Bölgede eskiye dayanan Arap-İsrail savaşlarının kesimi olarak Suriye üç defa İsrail’le savaşa girdi. 1948, 1967 ve 1973 yıllarındaki bu savaşlar dışında, iki ülke Lübnan iç savaşı üzere öbür çatışma bağlamlarında da karşı karşıya geldiler.
Bu savaşların her birisi ateşkes muahedeleriyle sonuçlansa da alandaki asıl sonuç, 1967’den itibaren Golan Zirveleri’nin İsrail işgaline uğraması ve on yıllardır süren düşmanlık oldu.
Suriye topraklarının Filistinli silahlı kümelere konut sahipliği yapması ve İsrail’in sık sık buralara hava taarruzları düzenlemesi de kıymetli bir tansiyon nedeni olageldi.
1990’larda Suriye’nin İkinci Körfez Savaşı’na Irak karşısında bölgesel ve memleketler arası bir koalisyonun modülü olarak dahil olması, Orta Doğu’da yeni bir devrin başlangıcı oldu.
Filistin Kurtuluş Örgütü ve İsrail ortasında Oslo Mutabakatları imzalandı ve Suriye ile İsrail ortasında direkt görüşmeler yapıldı.
Dönemin İsrail Başbakanı İzak Rabin’in Golan Tepeleri’nden büsbütün çekilmeye yönelik kelamlı taahhüdü, iki ülke ortasındaki müzakerelere uzun mühlet temel oluşturdu.
Ancak İzak Rabin’in 1995’te olağanlaşmaya karşı çok sağcı bir saldırgan tarafından suikaste uğraması, bu sürecin önünü kesti. Sonraki süreçte de çatışmaların tahliline yaklaşılamadı.
Suriye’de 2011 sonrası uzun yılları kapsayan iç savaş, bölgedeki taraflaşmalara Suriyelilerin bakışını da derinden etkiledi.
Bugün Suriyelilerin İsrail’le bağlantılara bakışı konusunda bir mutabakat olduğunu söylemek güç.
Lancaster Üniversitesi’nden Rahaf Al-Dughli, Suriyelilerin olağanlaşmaya dönük halinin üç kampa ayrıldığını belirtiyor:
Birincisi -ve tahminen de en tanınan olanı- Suriye’nin 2011’den bu yana yaşadığı trajik şartların sona ermesini isteyenlerden oluşuyor. İsrail’le muahedeyi, bu ülkeden yana oldukları için değil, kendi ülkelerine savaş sonrası nefes alma bahtı tanıyacağından ötürü olumlu bakıyorlar.
İkinci kamp, bugünkü geçiş periyodu idaresinin bir mutabakat imzalamaya yetkili olmadığını düşünüyor, zira Ahmed Şara seçimle iş başına gelmedi.
Üçüncü kamp ise İsrail’le olağanlaşmaya bütünüyle karşı.
Suriye Kamuoyu Çalışmaları Merkezi (MADA), 2550 Suriyeliyle yaptıkları ankette, yüzde 46,35’lik kesitin İsrail’le barış muahedesine karşı olduğunu, yüzde 39,88’in desteklediğini ortaya koyuyor.
İşgal altındaki Golan
İdlib Üniversitesi’nden Kamal Al-Abdo, “normalleşme” önündeki mahzurlar ortasında Golan Zirveleri’nin öncelikli olduğunu söylüyor.
Golan Dorukları, Suriye’nin güney batısında, yaklaşık 1200 kilometrekarelik alanı kapsıyor. Lakin stratejik ehemmiyeti, yüzölçümünün çok daha ötesinde.
İsrail burayı 1967’de işgal etti ve burada yaşayanların birçoklarının Suriye bölgesine göç etmesine yol açtı. 1974’te taraflar, doğuda Suriye güçleriyle batıdaki İsrail güçleri ortasında bir tampon bölge oluşturulmasında anlaştı. Bu mutabakat bölgedeki tansiyonu düşürdü.
1981’de ise İsrail tek taraflı bir atakla Golan Tepeleri’ni işgal etti. Bu adım dünyadan kabul görmedi, lakin 2019’da Trump idaresi bu durumu tanıdı.
İsrail Golan’da yaklaşık 20 bin yerleşimciyi barındıran 30 yasa dışı yerleşim alanı kurdu.
Esad idaresinin devrilmesiyle İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu bu çatışmasızlık mutabakatının devre dışı kaldığını söyleyerek askerlerini tampon bölgeye sürdü.
İsrail’deki Channel 12’nin analisti Ehud Yaari, “Siyasi yetkililerden kimsenin Golan’dan vazgeçmeye niyeti olmadığını” söylüyor.
Öte yandan Suriyeli akademisyen Kamal Al-Abdo da bugünkü geçiş idaresinin işgal edilmiş Suriye bölgelerinden vazgeçemeyeceğinin altını çiziyor.
ABD’li dış siyaset uzmanı Alexander Langlois, tüm bu açmazlar içerisinde Ahmed Şara’nın İsrail ile yakın gelecekte kapsamlı bir barış muahedesine yanaşmayacağını öngörüyor. Şara’nın olağanlaşma süreciyle ilgili beklentisinin “Batı’dan kabul ve dayanak görmek gayesiyle oynayacağı daha geniş bir diplomatik oyunun konusu” olacağını söylüyor.
Golan Dorukları, iki ülke ortasındaki barış ihtimalinin gelip dayanacağı bir mani olabilir.
Öte yandan iki ülkenin şu an için tümüyle olağanlaşma sağlamasına pek ihtimal verilmese de, karşılıklı “anlayış” içerecek bir bağlantı tutturabilecekleri de düşünülüyor.
İsrail’in Suriye’deki Dürzi toplumunu müdafaaya yönelik katı bir tavır sergilemesi de iki ülke ortasındaki olağanlaşma sürecinin başlıklarından birisi olacak.
Ahmed Şara liderliğindeki iktidarı ele geçiren yeni militan güçlerin radikal geçmişi, İsrail ile bağlantıların normalleşmesinin önündeki mahzurlardan.
Akademisyen Rahaf Al-Dughli, İslamcı militanların “Filistin davasına yönelik desteklerinin”, Şara’nın İsrail’le kelamı edilen bir mutabakat sağlamasını zorlaştırdığı görüşünde.
ABD Başkanı Trump’ın Suriye’ye yönelik yaptırımları kaldıracağını duyurması ülkede sevinçle karşılandı. 14 yıllık iç çatışmanın en derin tesiri iktisada olmuştu.
Trump her ne kadar yaptırımların kaldırılmasını İsrail’le ilgilerin düzeltilmesine bağlamamış olsa da Suriye’deki yeni idare İsrail’le barışın iktisatta rahatlama sağlayabileceğini düşünebilir.
Öte yandan İsrail’le 45 yıl evvel barış imzalamış ve büyük ekonomik zorluklar içerisinde olan Mısır örneği, bu niyetin altını oyuyor.
İsrailli gazeteci Ehud Yaari de dahil birtakım analistler ise İsrail’in Suriye’deki güç krizini çözebileceğini lisana getiriyor.
Kaynak: Son Dakika
