Afganistan’ın Gor vilayetinin başşehri Çeğçeran’da gün ağarırken yüzlerce erkek tozlu bir meydanda toplanıyor.
Yol kenarında sıraya dizilip kendilerine iş verecek birinin gelmesini umut ediyorlar. Zira o gün ailelerinin yemek yiyip yiyemeyeceğini bu belirleyecek.
Ancak başarılı olma ihtimalleri çok düşük.
45 yaşındaki Cuma Han, son altı haftada yalnızca üç gün iş bulabildiğini söylüyor. Günlük çıkarı ise 150 ila 200 Afganisi (2,35-3,13 dolar) ortasında değişiyor.
“Çocuklarım üç gece üst üste aç yattı. Eşim ağlıyordu, çocuklarım da o denli. Sonunda komşudan un almak için biraz para dilendim” diyor.
“Çocuklarımın açlıktan öleceği endişesiyle yaşıyorum” diye yaşadıklarını anlatıyor.
Onun öyküsü sıra dışı değil.
Uyarı: Haberin devamında rahatsız edici detaylar yer alıyor
Bugün Afganistan’da insanların dörtte üçü temel muhtaçlıklarını karşılayamıyor. Birleşmiş Milletler’e nazaran işsizlik yaygın, sıhhat sistemi çökmek üzere ve milyonlarca beşere temel gereksinimleri sağlayan yardım dayanağı artık eski düzeyinin çok küçük bir kısmına düşmüş durumda.
Ülke artık tarihin en yüksek açlık düzeylerinden biriyle karşı karşıya. Nüfusun onda birinden fazlasına denk gelen 4,7 milyon kişinin kıtlığın eşiğinde olduğu varsayım ediliyor.
Ghor, durumun en ağır hissedildiği vilayetlerden biri.
Buradaki erkekler çaresiz durumda.
“Çocuklarımın iki gündür yemek yemediğini söylediler” diyor Rabbani.
Anlatırken sesi boğazında düğümleniyor:
“Kendimi öldürmem gerektiğini düşündüm. Sonra bunun ailem için bir yararı olup olmayacağını düşündüm. Bu yüzden artık burada iş arıyorum.”
Hoca Ahmed ise birkaç söz söyledikten sonra ağlamaya başlıyor.
“Açlıktan ölüyoruz. Büyük çocuklarım öldü. Artık ailemi doyurmak için çalışmam gerekiyor. Lakin yaşlıyım, kimse bana iş vermek istemiyor” diyor.
Meydandaki mahallî fırın açıldığında işletme sahibi kalabalığa bayat ekmek dağıtıyor. Birkaç saniye içinde ekmekler parçalanıyor, yarım düzine adam küçücük kesimleri kapmaya çalışıyor.
Bir anda öbür bir arbede çıkıyor. Motosikletli bir adam gelip tuğla taşıması için bir personel arıyor. Onlarca erkek adama hakikat atılıyor.
Biz orada bulunduğumuz iki saat boyunca yalnızca üç kişi işe alınabildi.
Yakındaki mahallelerde, çıplak, kahverengi dorukların üzerine dağılmış sade konutların ve Siah Koh dağlarının karlı tepelerinin ortasında, işsizliğin yıkıcı tesiri açıkça görülüyor.
Abdul Reşid Azimi bizi meskenine götürüyor ve yedi yaşındaki ikiz kızları Rokia ile Rohila’yı yanımıza getiriyor. Dayanılmaz bir kararı neden almak zorunda kaldığını anlatmaya çalışıyor.
“Kızlarımı satmaya razıyım” diyerek ağlıyor:
“Fakir, borçlu ve çaresizim.
“İşten konuta dudaklarım kurumuş, aç, susuz, bitkin ve ne yapacağını bilemez halde dönüyorum. Çocuklarım ‘Baba bize ekmek ver’ diyor. Fakat ben ne verebilirim? Nerede iş?”
Ağlayarak Rohila’ya sarılıyor ve onu öpüyor:
“Yüreğimi parçalıyor fakat başka çocuklarımı doyurmanın tek yolu bu.”
Anneleri Kayhan ise “Yediğimiz tek şey ekmek ve sıcak su. Çayımız bile yok” diyor.
Ailenin ergenlik çağındaki iki oğlu kent merkezinde ayakkabı boyacılığı yapıyor. Bir başka oğulları çöp topluyor. Kayhan da topladığı çöpleri yemek pişirmek için yakıt olarak kullanıyor.
Said Ahmed ise beş yaşındaki kızı Şaika’yı satmak zorunda kaldığını anlatıyor. Zira kızının apandisiti ve karaciğerinde kist vardı.
“Tedavi masraflarını karşılayacak param yoktu. Bu yüzden kızımı bir akrabaya sattım” diyor.
Şaika’nın ameliyatı başarılı geçmiş. Ameliyatın parası da onun satılmasıyla gelen 200 bin Afganiden (3 bin 200 dolar) karşılanmış.
“Söz konusu paranın tamamını o vakit alsaydım kızımı çabucak götüreceklerdi. Ben de şimdilik yalnızca ameliyat masrafını karşılayacak kadar para vermelerini söyledim. Geri kalanını önümüzdeki beş yıl içinde verecekler, sonra da kızımı alacaklar” diye anlatıyor Said.
Şaika küçük kollarını babasının boynuna doluyor. Ortalarındaki güçlü bağ açıkça görülüyor. Lakin beş yıl sonra ailesinden ayrılıp akrabasının konutuna gitmek zorunda kalacak.
“Param olsaydı bu kararı asla vermezdim” diyor Said.
“Ama sonra düşündüm: Ya ameliyat olmazsa ölürse? En azından bu biçimde yaşayacak” diyor.
Sadece iki yıl evvel Said’in ailesi bir ölçü yardım alabiliyordu.
O periyotta kendisi ve milyonlarca Afgan ailesi üzere onlar da besin yardımı alıyordu. Un, yemeklik yağ, mercimek ve çocuklar için besin destekleri geliyordu.
Ancak son yıllarda yardımlarda yapılan büyük kesintiler milyonlarca insanı bu hayati dayanaktan yoksun bıraktı.
Bir vakitler Afganistan’ın en büyük bağışçısı olan ABD, geçen yıl ülkeye yaptığı yardımların neredeyse tamamını kesti. İngiltere dahil birçok değerli bağışçı da katkılarını önemli formda azalttı. BM datalarına nazaran bu yıl şimdiye kadar ulaştırılan yardım ölçüsü 2025’e kıyasla yüzde 70 daha düşük.
Ülkenin yarısından fazlasını etkileyen şiddetli kuraklık da durumu daha da ağırlaştırıyor.
Köylülerden Abdul Malik, “Ne hükümetten ne de sivil toplum kuruluşlarından yardım gördük” diyor.
2021’de idaresi ele geçiren Taliban hükümeti ise cürmün bir kısmını, yabancı güçlerin çekilmesinin akabinde devrilen evvelki Afgan idaresine yüklüyor.
BBC’ye konuşan Taliban hükümeti sözcü yardımcısı Hamdullah Fitrat, “20 yıllık işgal sırasında ABD dolarlarının akışıyla yapay bir ekonomi oluşturuldu” diyor.
“İşgal sona erdiğinde bize miras kalan şey yoksulluk, zorluk, işsizlik ve diğer sorunlardı” diye devam etti.
Ancak Taliban’ın bilhassa bayanlara yönelik kısıtlamaları da bağışçıların Afganistan’dan uzaklaşmasının esas nedenlerinden biri olarak görülüyor.
Bu mevzuda yöneltilen soruya Taliban idaresi, bağışçıların geri çekilmesinde sorumluluklarının olmadığını savunarak “insani yardımın siyasallaştırılmaması gerektiğini” söyledi.
Fitrat ayrıyeten “yoksulluğu azaltmak ve iş yaratmak için büyük ekonomik projeler yürüttüklerini” belirtiyor ve kimi altyapı ile madencilik projelerini örnek gösteriyor.
Fakat uzun vadeli projeler bir gün yarar sağlayabilir olsa da acil yardım olmadan hayatta kalamayacak milyonlarca insan olduğu açıkça görülüyor.
Bunlardan biri de birkaç hafta evvel 14 aylık kız bebeğini kaybeden Muhammed Haşim.
“Çocuğum açlık ve ilaç eksikliği yüzünden öldü. Bir çocuk hasta ve açsa öleceği bellidir” diyor.
Yerel bir kanaat lideri, bilhassa yetersiz beslenmeye bağlı çocuk ölümlerinin son iki yılda “gerçekten arttığını” söylüyor.
Burada mevt kayıtları nizamlı tutulmuyor. Çocuk vefatlarındaki artışın görülebildiği tek yer mezarlıklar.
Biz de daha evvel yaptığımız üzere küçük ve büyük mezarları başka farklı saydık. Küçük mezarların sayısı büyük mezarların yaklaşık iki katıydı. Bu da yetişkinlerden iki kat fazla çocuğun öldüğüne işaret ediyor.
Çeğçeran’daki ana devlet hastanesinde de emsal görünümler vardı.
En ağır kısım yenidoğan ünitesi.
Bütün yataklar dolu, kimi yataklarda iki bebek birden yatıyor. Birden fazla düşük kilolu ve büyük kısmı kendi başına nefes almakta zorlanıyor.
Bir hemşire içeriye yeni doğmuş ikiz kız bebeklerin bulunduğu küçük bir kuvöz getiriyor. Bebekler iki ay erken doğmuş. Biri 2 kilo, oburu ise yalnızca 1 kilo.
Durumları kritik olduğu için çabucak oksijene bağlanıyorlar.
22 yaşındaki anneleri Şakila ise doğum servisinde güzelleşmeye çalışıyor.
Bebeklerin büyükannesi Gülbeden, “Hamileyken neredeyse hiçbir şey yiyemedi, yalnızca ekmek ve çayla yaşadı. Bebeklerin bu halde olmasının nedeni bu” diyor.
O gün hastaneden ayrıldıktan birkaç saat sonra daha ağır olan bebek, şimdi kendisine isim bile verilemeden hayatını kaybetti.
Ertesi gün konuştuğumuz büyükannesi acıyla şöyle diyor:
“Doktorlar onu kurtarmaya çalıştı lakin öldü.
Hayatta kalan bebeği göstererek ekliyor:
“Umarım en azından o yaşar.”
Hemşire Fatima Hüseyni, birtakım günler üç bebeğin öldüğünü söylüyor.
“Başlarda çocukların öldüğünü görmek bana çok ağır geliyordu. Ancak artık bizim için neredeyse olağan hale geldi” diyor.
Yenidoğan ünitesinin sorumlusu Dr. Muhammed Musa Oldat ise mevt oranının yüzde 10’a kadar çıktığını ve bunun “kabul edilemez” olduğunu söylüyor.
“Ama yoksulluk nedeniyle hasta yükü her geçen gün artıyor.
“Bizim de burada bebekleri gerektiği üzere tedavi edecek imkânlarımız yok.”
Çocuk ağır bakım ünitesinde altı haftalık Zamir menenjit ve zatürreyle çaba ediyor. Her iki hastalık da tedavi edilebilir. Lakin tabiplerin MR çekmesi gerekiyor ve hastanede uygun aygıt bulunmuyor.
Fakat sıhhat çalışanlarının anlattığı en çarpıcı gerçeklerden biri, devlet hastanesinde birçok hasta için ilaç bulunmaması. Aileler ilaçları dışarıdaki eczanelerden almak zorunda.
Fatima, “Bazen durumu düzgün olan ailelerin bebeğinden arta kalan ilaçları, satın almaya gücü yetmeyen ailelerin çocukları için kullanıyoruz” diyor.
Parasızlık birçok aileyi ağır kararlar almaya zorluyor.
Gülbeden’in hayatta kalan torunu biraz kilo aldı ve nefesi tertibe girdi. Fakat birkaç gün sonra ailesi bebeği konuta götürdü. Zira hastanede kalmanın masrafını karşılayamıyorlardı.
Bebek Zamir de birebir nedenle ailesi tarafından meskene götürüldü.
Artık küçücük vücutları hayatta kalma uğraşını kendi başlarına vermek zorunda.
Imogen Anderson, Mahfouz Zubaide ve Sanjay Ganguly bu habere katkı sundu.
Orijinali İngilizce olan bu makalenin çevirisinde yapay zekadan yararlandık. Yayınlanmadan evvel çeviriyi bir BBC gazetecisi denetim etti. .
Kaynak: Haberler.com
